ذخایر نفتی سوریه؛ از شکوفایی تا فروپاشی

بخش نفت و گاز سوریه که روزگاری ستون فقرات اقتصاد این کشور و منبع اصلی درآمد ارزی دولت دمشق بود، امروز تصویری از فرسودگی، تخریب و افت شدید به نمایش می‌گذارد. بر اساس آخرین آمار منتشر شده توسط منابع بین‌المللی مانند «اداره اطلاعات انرژی آمریکا» (EIA) و «گلوبال انرژى مونیتور»، مجموع ذخایر اثبات شده نفت خام سوریه در حدود ۲.۵ میلیارد بشکه برآورد می‌شود که حدود ۰.۱۴ درصد از کل ذخایر جهانی را تشکیل می‌دهد. این حجم از ذخایر، سوریه را در رده‌ سی‌ودوم جهان قرار می‌دهد. تاریخچه اکتشاف نفت در این کشور به ۱۹۳۳ و مشاهده نخستین نشانه‌ها در استان دیرالزور بازمی‌گردد، اما تولید صنعتی واقعی از ۱۹۵۶ و از میادین شمال شرقی کشور آغاز شد. دوران طلایی این صنعت را می‌توان دهه ۱۹۹۰ دانست؛ جایی که تولید نفت خام سوریه در ۱۹۹۶ به اوج تاریخی خود، یعنی حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز رسید. در آستانه بحران ۲۰۱۱، این رقم به طور متوسط بین ۳۸۰ تا ۴۰۰ هزار بشکه در روز در نوسان بود که علاوه بر تأمین نیاز داخلی، مازاد آن به بازارهای جهانی صادر می‌شد.

ساختار حکومتی حاکم بر این منابع نیز دستخوش تغییرات مهمی بوده است. پس از به قدرت رسیدن حزب بعث در ۱۹۶۳، روند ملی‌سازی و خروج تدریجی شرکت‌های خارجی از عرصه اکتشاف و استخراج شتاب گرفت و در نهایت «شرکت سوریان پترولیوم» (SPC) در ۱۹۷۴ به عنوان بازوی اصلی دولت برای کنترل مطلق بر منابع هیدروکربوری تأسیس شد. همکاری با شرکت‌های بین‌المللی همچون «شل» (Shell) و «توتال انرژیز» (TotalEnergies) در دهه‌های بعدی، اگرچه ادامه یافت، اما همواره در چارچوب نظارت شدید دولت بود. این همکاری‌ها به توسعه میادین گازی، به ویژه در منطقه پالمیرا (تدمر) و نیز ارتقای ظرفیت پالایشگاه‌هایی چون پالایشگاه بانیاس و هومس منجر شد.

با آغاز جنگ داخلی در ۲۰۱۱، این صنعت حیاتی به سرعت به محلی برای نزاع و چپاول گروه‌های درگیر تبدیل گردید. خروج فوری شرکت‌های خارجی به دلیل تحریم‌های بین‌المللی و ناامنی، ضربه اول را وارد کرد. در ادامه، میادین اصلی نفت و گاز، به ویژه در استان‌های دیرالزور و حسکه، دست به دست شدند. این مناطق ابتدا تحت کنترل معارضان مسلح، سپس به تصرف گروه تروریستی داعش درآمدند. پس از عقب‌نشینی داعش، «نیروهای دموکراتیک سوریه» (قسد) با پشتیبانی ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا، کنترل اکثر این میادین را در دست گرفتند. در همین حال، نیروهای دولتی سوریه با حمایت روسیه نیز بر بخش‌هایی از میادین گازی در مرکز و غرب کشور مسلط بودند. این پراکندگی کنترل، منجر به استخراج غیرقانونی، قاچاق گسترده نفت و خسارات جبران‌ناپذیر به زیرساخت‌ها شد. بر اساس برآوردهای «مؤسسه واشنگتن»، خسارات وارده به بخش نفت و گاز سوریه ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲ بالغ بر ۱۱۵ میلیارد دلار بود.

افت کمی و کیفی تولید، گویای عمق فاجعه است. تولید نفت خام که پیش از جنگ نزدیک به ۴۰۰ هزار بشکه در روز بود، هم‌اکنون به گفته «صفوان شیخ احمد»، مدیر اداره ارتباطات شرکت سوریان پترولیوم، به حدود ۲۰ تا ۲۶ هزار بشکه در روز کاهش یافت. این رقم توسط ناظران خارجی، حداکثر ۱۰۰ هزار بشکه در روز برآورد می‌شود که شامل استخراج غیرقانونی نیز می‌گردد. تولید گاز طبیعی نیز سرنوشتی مشابه داشته و از حدود ۳۰ میلیون مترمکعب در روز به حدود ۱۰ میلیون مترمکعب رسیده است. میادین بزرگی مانند «العمر» (بزرگترین میدان نفتی کشور) که روزی ۸۰ هزار بشکه تولید می‌کرد، اکنون به زحمت ۲۰ هزار بشکه استخراج می‌کند. میدان گازی «شاعر» و میدان ترکیبی نفت و گاز «الجبسه» نیز با افت شدید مواجهند.

پس از سقوط دولت اسد در اواخر ۲۰۲۴، دولت جدید سوریا به رهبری احمد الشرع با انجام عملیات‌های نظامی، کنترل فیزیکی میادین کلیدی شرق کشور از جمله «العمر»، «التنک»، «الجفره» و میدان گاز «كونكو» را از قسد بازپس گرفت. این اقدام، همراه با لغو تحریم‌های آمریکا علیه سوریا در ژوئن ۲۰۲۵ توسط دولت دونالد ترامپ، زمینه‌ساز چشماندازی جدید برای بازسازی این بخش شد. هم‌اکنون برخی شرکت‌های بین‌المللی برای مشارکت در احیای میادین ابراز تمایل کرده‌اند. با این حال، چالش‌های پیش رو عظیم هستند. زیرساخت‌های فرسوده، نیاز به سرمایه‌گذاری هنگفت (صدها میلیارد دلار بر اساس برخی برآوردها)، ناامنی باقی‌مانده در مناطق شرقی، و ابهام در ثبات سیاسی آینده، بازگشت تولید به سطوح پیش از جنگ را در کوتاه‌مدت و حتی میان‌مدت ناممکن ساخت. آینده بخش انرژی سوریه نه تنها به سرمایه و فناوری، که بیش از هر چیز به تحولات پیچیده ژئوپلیتیک و ثبات داخلی این کشور گره خورد.

انتهای پیام/